Darowizna

Darowizna

Czym tak naprawdę jest darowizna? Podejmując decyzję o przekazaniu swojego majątku za życia osobom bliskim (niekoniecznie członkowi rodziny) warto wiedzieć, czym różni się darowizna od innych podobnych czynności notarialnych, takich jak umowa o dożywocie lub testament.

Często zachęcam Czytelników do przedstawienia notariuszowi swojej sytuacji rodzinnej oraz przede wszystkim celów, jakie chcą osiągnąć obie strony umowy. Czy Klientowi zależy tylko na tym, żeby rozporządzić za życia swoimi nieruchomościami, nie oczekując nic w zamian, czy także na tym aby godnie przeżyć starość. Od powodów przekazania swojego majątku może zależeć właściwa forma w jakiej tego dokonamy. W dzisiejszym wpisie chciałabym omówić najważniejsze cechy umowy darowizny.

Darowizna – rozumienie kodeksowe

Kodeks cywilny definiuje umowę darowizny w artykule 888 w następujący sposób:

“Przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku.”

Sam zapis wydaje się zrozumiały. Jedno słowo może wymagać tutaj wytłumaczenia: świadczenie – w kontekście tego zapisu oznacza przedmiot darowizny. Zarówno przedmiot darowizny jak i pozostałe aspekty darowizny opisuję w akapitach poniżej.

Strony umowy

Stronami umowy darowizny mogą być zarówno osoby fizyczne jak i prawne. Jednakże ze względów podatkowych najkorzystniej jest, gdy stronami umowy są osoby fizyczne, będące najbliższą rodziną (małżonek, zstępni, wstępni, pasierb, rodzeństwo, ojczym i macocha).

Przedmiot darowizny

Darowizna może dotyczyć tak naprawdę wszystkich zbywalnych rzeczy i praw majątkowych, w tym nieruchomości (lokale mieszkalne, nieruchomości gruntowe zabudowane i niezabudowane) oraz spółdzielczych własnościowych praw do lokali (mieszkań pozostających w zasobach spółdzielni mieszkaniowych), zarówno tych, które mają założone księgi wieczyste, jak i tych bez ksiąg wieczystych.

Skutek darowizny

Darowiznę dokonuje się nieodpłatnie, to jest nie oczekując nic w zamian. Osoba obdarowana staje się właścicielem nieruchomości (lub uprawnionym z tytułu mieszkania spółdzielczego) i nie ma żadnych obowiązków względem darczyńcy. Jeśli więc darczyńca ma zachować prawo do dożywotniego zamieszkiwania w lokalu, konieczne jest ustanowienie w akcie notarialnym dokumentującym umowę darowizny służebności osobistej mieszkania na rzecz darczyńcy. Wówczas darczyńca będzie miał uprawnienie do dożywotniego, nieodpłatnego zamieszkiwania w lokalu mieszkalnym. Ustanowienie służebności mieszkania nie jest możliwe w przypadku spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu.

Przedmiot nabyty w drodze darowizny co do zasady wchodzi do majątku osobistego obdarowanego. Oznacza to, że jeśli obdarowany pozostaje w związku małżeńskim, w którym obowiązuje wspólnota majątkowa (ustrój wspólności majątkowej), przedmiot darowizny będzie stanowił wyłącznie majątek obdarowanego.

Obowiązek podatkowy

Darowizna jest opodatkowana podatkiem od spadków i darowizn. Najbliższa rodzina, czyli tzw. grupa 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn, jest zwolniona z tego podatku. Najbliższą rodziną zgodnie z ustawą są: małżonek, zstępni (dzieci, wnuki, prawnuki itd.), wstępni (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie itd.), pasierb, rodzeństwo, ojczym i macocha. Podatek od darowizny przy dalszych krewnych zależy od stopnia pokrewieństwa pomiędzy darczyńcą a obdarowanym.

W zakresie podatku od spadków i darowizn zachęcam również do zapoznania się z moim wpisem Darowizna pieniędzy a zwolnienie z podatku.

Skutki przy dziedziczeniu

Darowizna doliczana jest do spadku przy obliczaniu zachowku. Dokonanie darowizny powoduje powstanie roszczenia o zachowek po stronie spadkobierców ustawowych darczyńcy.  Są nimi zstępni, małżonek i rodzice, którzy byliby powołani do spadku z ustawy.

Darowizna na rzecz spadkobiercy uprawnionego do zachowku jest doliczana przy obliczaniu zachowku. Oznacza to, że pozostałym uprawnionym będzie przysługiwał zachowek wyliczony z uwzględnieniem przedmiotu darowizny.


PRZYKŁAD:

Klient będący wdowcem, posiadający dwoje dzieci: córkę i syna, zawiera umowę darowizny lokalu mieszkalnego wyłącznie ze swoim synem. Ojciec sporządza testament wyłącznie na córkę. Synowi przysługuje prawo do zachowku. Jest to uprawnienie przysługujące najbliższej rodzinie (zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, tj. osobom, które dziedziczyłyby spadek, gdyby nie sporządzono testamentu). Wysokość należnego zachowku, który przysługuje uprawnionemu synowi odpowiada połowie wartości udziału, który przypadałby mu przy dziedziczeniu ustawowym. Jednakże przy rachunkowym obliczeniu należnego zachowku dla syna należy doliczyć do całości majątku spadkowego także darowiznę mieszkania dokonaną przez ojca na rzecz syna. Może się okazać więc, że pomimo niepowołania syna do dziedziczenia, jego roszczenia z tytułu otrzymanych świadczeń od ojca zostały już spełnione i zachowek mu się nie należy.


Odwołanie darowizny

Darowiznę można odwołać:

  • wyłącznie z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego względem darczyńcy,
  • tylko w przeciągu roku od momentu, w którym darczyńca dowiedział się o rażącej niewdzięczności.

Ze względu na to, że przepisy nie precyzują jak należy rozumieć „rażącą niewdzięczność”, to każda taka sytuacja będzie oceniana odrębnie w postępowaniu sądowym. Pewne jest to, że zwykła rodzinna kłótnia, czy osobiste wybory życiowe obdarowanego sprzeczne z wolą darczyńcy tej przesłanki nie spełniają. Musimy mieć do czynienia z poważniejszymi sytuacjami, takimi jak popełnienie przestępstwa w stosunku do darczyńcy. Sprawy sądowe dotyczące odwołania darowizny są skomplikowane i to darczyńca musi udowodnić zaistnienie przesłanki ,,rażącej niewdzięczności”.

W kolejnym wpisie omówię cechy umowy dożywocia. Nie jest ona umową zbyt powszechną, lecz w sytuacjach, w których majątek ma być przekazany osobie spokrewnionej w dalszym stopniu lub niespokrewnionej, z pewnością może odgrywać dużą rolę.

Zobacz także: